Edirne Hadrianopolis rehberi: Hadrianus'un Roma kenti, Via Militaris, şehir sikkeleri ve bugün görülen sur izleri. Roma Edirne'sini keşfedin, rotanızı çizin.
Hadrianopolis, Edirne'nin Roma dönemindeki adıdır: İmparator Hadrianus (hd. 117–138), kaynaklara göre 123–125 yılları arasındaki doğu seyahati sırasında Tunca kıyısındaki Trak yerleşimini yeniden kurdu, surlarla çevirdi ve ona kendi adını verdi. Şehir kısa sürede Trakya'nın en işlek askerî yolu Via Militaris'in üzerinde bir kale kenti, bir sikke darphanesi ve geç Roma'da bir eyalet merkezi oldu.
Kafe & Restoran
Kahve, tatlı ve keyifli bir mola için tıklayın
Bugün Kaleiçi'nin sokakları bu Roma çekirdeğinin üzerinde uzanır. Hadrianopolis'i anlamak için surların taşına, cepte taşınan bronz paralara ve şehrin içinden geçen yola birlikte bakmak gerekir.
Hızlı Bakış
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Kurucu | Roma İmparatoru Hadrianus (hd. 117–138) |
| Yeniden kuruluş | Kaynaklara göre 123–125 arası, doğu seyahati sırasında |
| Plan | Roma ordugâhı (castrum), dik kesişen sokaklar |
| Ana yol | Via Militaris (Singidunum–Konstantinopolis, yaklaşık 924 km) |
| Yerel sikke | Hadrianus'tan III. Gordianus'a (238–244) kadar bronz basım |
| Geç Roma statüsü | Haemimontus eyaletinin merkezi (Diocletianus, 284–305 sonrası) |
| Devlet atölyesi | Kalkan ve silah atölyesi (Notitia Dignitatum) |
| Bugün görülecek iz | Makedonya Kulesi ve arkeopark, Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi |
İmparator Hadrianus Kimdi, Neden Şehir Kurdu?
Publius Aelius Hadrianus, Hispania'daki Italica kökenli bir aileden gelen ve 117'de Traianus'un ardından tahta çıkan imparatordur. Selefinin fetihçi politikası yerine sınırları sağlamlaştırmayı seçti; Britanya'da 122'de yapımına başlanan ünlü duvar da bu anlayışın ürünüdür. Hadrianus'u öteki imparatorlardan ayıran asıl özellik ise yolculuklarıdır: saltanatının önemli bir bölümünü eyaletleri tek tek dolaşarak geçirdi.
Bu gezilerde imparator uğradığı kentlere yapılar ve yeni statüler bağışladı; pek çok kent de onun adını taşımaya başladı. Trakya'daki Hadrianopolis bu politikanın en kalıcı örneğidir. Berlin Bilimler Akademisi'nin yürüttüğü Corpus Nummorum projesi, şehrin büyük olasılıkla imparatorun doğu seyahatiyle bağlantılı olarak yeniden kurulduğunu belirtir. Türk kaynakları ise genellikle 123/124 yıllarını verir. Kesin bir kuruluş günü yoktur; "123–125 arası" en güvenli ifadedir.
Konaklama
Edirne Kaleiçi'nde kahvaltı dahil konaklama için tıklayın
Hadrianus'tan önce burada Odris ve Orestia adlarıyla anılan bir yerleşim vardı. Adın Hadrianopolis'ten Edrene'ye, oradan Edirne'ye nasıl dönüştüğünü Edirne adının kökeni ve Hadrianopolis'ten bugüne uzanan isim yolculuğu yazımızda ayrıntılı anlattık.
Karıştırılmasın: Öteki Hadrianopolis
İmparatorun adı birden çok kente verildi. Türkiye'de Edirne dışında bir Hadrianoupolis daha vardır: Karabük'ün Eskipazar ilçesindeki, ilk adı Kaisareia olan ve mozaikleri nedeniyle "Karadeniz'in Zeugması" diye anılan antik kent. İnternette "Hadrianopolis kazısı" diye aranan haberlerin bir kısmı oraya aittir; Edirne'deki kazılar ise Makedonya Kulesi çevresinde yürütülür.
Hadrianopolis Nasıl Bir Roma Kentiydi?
TDV İslâm Ansiklopedisi, Edirne'yi "Trakya'nın en stratejik yerinde kurulmuş bir Roma castrum'u" olarak tanımlar. Castrum, Roma ordusunun kare ya da dikdörtgen planlı kale yerleşimidir: dört yanı surla çevrilir, içi birbirini dik kesen iki ana caddeyle bölünür ve sokaklar bu eksenlere paralel uzanır. Hadrianopolis'in surları Tunca'nın kıyısına doğru alçalan arazide yükseliyordu; nehir hem doğal bir hendek hem de su kaynağıydı.
Davet & Organizasyon
Düğün, nişan ve özel davetler için tıklayın
Kazılar, kentin yalnızca bir garnizon olmadığını gösterir. Edirne Müzesi'nin 2002–2003'te Makedonya Kulesi çevresinde yaptığı kurtarma kazılarında bir seramik fırını bulundu. Dokuz Eylül Üniversitesi'nde 2008'de hazırlanan bir yüksek lisans tezi, buradaki sikke ve kandil buluntularıyla tarihlenen seramikleri inceleyerek Hadrianopolis'te geç Roma döneminde yerel bir çanak çömlek üretimi bulunduğu sonucuna varır. Yani surların içinde zanaatkârlar, atölyeler ve günlük ticaret de vardı.
Kentin Roma dönemindeki sur kapıları, kuleleri ve Bizans onarımları ayrı bir konudur; Roma temelleri üzerindeki kulenin hikâyesini Edirne Makedonya Kulesi ve kale surları rehberimizde adım adım bulabilirsiniz.
Geç Roma'da Hadrianopolis: Eyalet Merkezi ve Silah Atölyesi
İmparator Diocletianus (284–305) eyaletleri küçültüp sayılarını artırınca Trakya idari bölgesi altı eyalete ayrıldı: Europa, Thracia, Haemimontus, Rhodopa, Moesia Secunda ve Scythia. Bunlardan Haemimontus eyaletinin merkezi Hadrianopolis oldu ve kent, bir kale olmanın ötesinde bölgesel bir yönetim merkezine dönüştü.
Kahvaltı
Bahçede zengin serpme kahvaltı için tıklayın
Şehrin askerî ağırlığını en iyi gösteren belge, 5. yüzyıl başlarına tarihlenen Roma devlet görevlileri listesi Notitia Dignitatum'dur. Listede doğu yarısındaki devlet silah atölyeleri (fabricae) sayılır ve Trakya için yalnızca iki ad geçer: "Scutaria et armorum, Hadrianopolis Haemimonti" ve Marcianopolis. Yani Hadrianopolis, ordu için kalkan ve silah üreten iki Trakya atölyesinden birine ev sahipliği yapıyordu. TDV de 4. yüzyılda kentte silah imalathaneleri bulunduğunu kaydeder.
Bu askerî konum, kentin adını antik tarih kitaplarına savaşlarla taşıdı. TDV'ye göre 3 Temmuz 324'te Konstantin, rakibi Licinius'u bu civarda yendi. 9 Ağustos 378'de ise İmparator Valens'in ordusu Hadrianopolis yakınlarında Gotlara yenildi ve imparator savaşta hayatını kaybetti; tarih yazımında "Adrianople Savaşı" olarak geçen olay budur.
Via Militaris ve Via Egnatia: Hadrianopolis Hangi Yolun Üzerindeydi?
Edirne'nin hangi Roma yolunun üzerinde olduğu sık karıştırılır. Kısa cevap: Via Militaris.
- Via Militaris (Via Diagonalis): Trakya'nın 45–46 yıllarında Roma eyaleti olmasının ardından, 1. yüzyılda inşa edildi. Singidunum'dan (Belgrad) başlayıp Naissus (Niş), Serdica (Sofya), Philippopolis (Filibe/Plovdiv), Hadrianopolis ve Arcadiopolis (Lüleburgaz) üzerinden Konstantinopolis'e ulaşıyordu. Toplam uzunluğu yaklaşık 924 km'dir. Yol boyunca menziller, hanlar, köprüler ve gözetleme kuleleri vardı.
- Via Egnatia: Adriyatik kıyısındaki Dıraç'tan İstanbul'a uzanan yaklaşık 1.120 km'lik yoldur. Türkiye'ye bugünkü İpsala yakınlarındaki antik Kypsela'dan girer ve Marmara kıyısını izleyerek İstanbul'a varırdı. Edirne'nin merkezi bu yolun üzerinde değildi; ama Edirne ilinin güneyi, Kypsela sayesinde Via Egnatia'ya dokunur.
İki yol, Balkanlar'ı İstanbul'a bağlayan iki ayrı damar gibidir: biri iç Trakya'dan Tuna'ya, öteki Ege kıyısından Adriyatik'e gider. Hadrianopolis, iç yolun Konstantinopolis'e varmadan önceki en büyük kalesiydi. Osmanlı döneminde aynı güzergâh "Orta Kol" adıyla sefer yolu olarak kullanıldı.
Roma yolunun kente girdiği nokta için de bir ipucu vardır: TDV, Edirne'nin Kapıkule yönündeki Gazi Mihal Köprüsü'nün esasının Roma dönemine kadar indiğinin genellikle kabul edildiğini yazar; köprü taşlarındaki Bizans işaretleri de bunu destekler. Köprünün sonraki Osmanlı evrelerini Edirne Gazi Mihal Köprüsü'nün Bizans kökeni ve kitabeleri yazımızda bulabilirsiniz.
Hadrianopolis Sikkeleri: Şehrin Cebinde Taşınan Adı
Roma İmparatorluğu'nda gümüş ve altın parayı merkez basardı; bronz bozuk parayı ise pek çok kent kendisi basabiliyordu. Hadrianopolis'in yerel bronz sikke basımı, adını aldığı imparatorun saltanatında başladı. Corpus Nummorum'a göre şehir, Trakya'da Philippopolis'ten sonra en büyük ikinci darphaneydi.
Basım yaklaşık bir yüzyıl sürdü ve yalnızca Elagabalus, Severus Alexander ve Maximinus Thrax dönemlerinde kısa bir ara verdi. Zirve, III. Gordianus'un saltanatıydı (238–244). Bu dönemde kent beş farklı değerde para bastı. Sikkelerin arka yüzünde Yunanca "ΑΔΡΙΑΝΟΠΟΛΕΙΤΩΝ", yani "Hadrianopolislilerin" yazar. Ön yüzde imparatorun portresi, arka yüzde ise Zeus, Apollon, Serapis, Tyche, Asklepios gibi tanrılar ya da iki kuleyle çevrili bir şehir kapısı yer alır. Oxford'daki Roma Eyalet Sikkeleri (RPC) kataloğunda bu şehir kapılı tipin 129 örneği kayıtlıdır; ortalama çapı 26 mm, ağırlığı yaklaşık 9,8 gramdır.
Şehir kapısı tasviri ilginç bir ayrıntıdır: araştırmacılar, III. Gordianus döneminde surların onarıldığını bu sikkelerden çıkarır. Gordianus'un ölümünden sonra kentin kendi parası bir daha basılmadı. Bugün bu sikkeler Sofya'dan Paris'e pek çok müzenin koleksiyonunda bulunur; Kültür Portalı da Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi'nin değerli para koleksiyonunu öne çıkan eserler arasında sayar.
Bugün Edirne'de Hadrianopolis'in İzleri Nerede?
Roma kentinden geriye kalanlar dağınık ama bir yarım günde görülebilir.
Makedonya Kule Müzesi ve arkeopark
Kaleiçi'nin kuzeydoğu köşesindeki kule, Roma burcunun üzerine 10. yüzyılda yükseltilmiş bir Bizans yapısıdır ve 8 Temmuz 2026'da müze olarak açıldı. Bahçedeki arkeoparkta Roma dönemi seramik fırınları ve sur temelleri yerinde korunuyor. Ziyaret saatlerini gitmeden önce teyit edin.
Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi
Selimiye Camii'nin arkasındaki müze, Kültür Portalı'na göre 13 Haziran 1971'de açıldı. Edirne Valiliği'ne göre bahçede Roma dönemi lahitleri ve MS 1. yüzyıla ait Eroslu mermer bir sunak, içeride ise yörenin Trak halkına ait, tanrılaştırılmış "Trak Süvarisi" tasvirli mezar stelleri sergilenir. Müzedeki Hellenistik ve Roma heykeltıraşlığını inceleyen akademik bir teze göre Hadrianopolis sınırlarında bulunmuş 15 eser burada korunuyor: üç heykel ya da heykel parçası ile 12 adak steli ve parçası. Müzenin genel planı için Edirne Müzesi rehberimize göz atabilirsiniz.
Kaleiçi'nin sokakları
Roma castrum'unun dik kesişen sokak düzeni, yüzyıllar boyunca Kaleiçi'nde yaşadı. 1905'teki büyük yangından sonra Belediye Başkanı Dilaver Bey döneminde 1908'de Fransız uzmanlara hazırlatılan imar planı, eski dama tahtası düzenini koruyarak sokakları yeniden çizdi. Bugünkü sokaklar doğrudan Roma yolları değildir, ama ızgaranın mantığı Hadrianus'un kalesinden gelir. Semtin cadde cadde dokusunu Edirne Kaleiçi rehberi: tarih, sokaklar ve gezilecek yerler yazımızda bulabilirsiniz.
Roma Çekirdeğinde Bir Gün
Hadrianopolis'i yürüyerek okumak için Kaleiçi en doğal başlangıç noktasıdır. Makedonya Kulesi semtin kuzeydoğu ucundadır; oradan Selimiye'nin arkasındaki Arkeoloji ve Etnografya Müzesi'ne geçmek kolaydır. Gazi Mihal Köprüsü için ise Tunca'ya doğru biraz daha uzun bir yürüyüş ya da kısa bir araç yolculuğu gerekir.
Komşu Konak, Kaleiçi'nde, Ali Paşa Çarşısı'na yaklaşık 5 dakikalık ve Selimiye'ye 12–15 dakikalık yürüyüş mesafesindedir. Roma surlarının çevrelediği bu semtte gece kalmak isteyenler Edirne Kaleiçi'nde tarihi konakta konaklama sayfamıza, müze gününe avluda başlamak isteyenler Kaleiçi'nde serpme kahvaltı sofrası sayfamıza bakabilir; kahvaltı 09:00–13:00 arasındadır. Özel otoparkımız yok; Kaleiçi'nin dış çeperinde park etmek kolaydır. Rotanızı Edirne Kaleiçi'ndeki konumumuz (Google Haritalar) üzerinden çizebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hadrianopolis neresi?+
Hadrianopolis, bugünkü Edirne'nin Roma dönemindeki adıdır. Şehrin Roma çekirdeği, Tunca kıyısındaki Kaleiçi semtidir.
Hadrianopolis'i kim kurdu?+
Roma İmparatoru Hadrianus (hd. 117–138), Trak yerleşimini yeniden kurup surlarla çevirdi ve kendi adını verdi. Kaynaklar bunu 123–125 yılları arasındaki doğu seyahatine bağlar.
Hadrianopolis ne demek?+
"Hadrianus'un şehri" demektir. Yunanca "polis" şehir anlamına gelir; Batı dillerindeki Adrianople adı da buradan gelir.
Edirne Via Egnatia üzerinde miydi?+
Hayır. Edirne, Belgrad'dan İstanbul'a giden Via Militaris üzerindeydi. Via Egnatia ise Edirne ilinin güneyinde, İpsala yakınlarındaki antik Kypsela'dan geçiyordu.
Edirne'de Roma kalıntısı var mı?+
Var. Makedonya Kulesi'nin Roma temelleri, arkeoparktaki sur parçaları ve seramik fırınları ile Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi'ndeki Roma lahitleri ve stelleri görülebilir.
Hadrianopolis Savaşı ne zaman oldu?+
9 Ağustos 378'de oldu. İmparator Valens'in ordusu kent yakınlarında Gotlara yenildi ve Valens savaşta hayatını kaybetti.
Hadrianopolis'te para basılır mıydı?+
Evet. Kent, Hadrianus döneminden III. Gordianus'a (238–244) kadar kendi bronz sikkelerini bastı ve Trakya'nın ikinci büyük darphanesi sayıldı.
Karabük'teki Hadrianoupolis ile Edirne aynı yer mi?+
Hayır. Karabük'ün Eskipazar ilçesindeki Hadrianoupolis ayrı bir antik kenttir ve mozaikleriyle tanınır. İkisi de adını İmparator Hadrianus'tan alır.
Görsel Kaynakları
- Edirne'de Roma surlarından kalan duvarlar ve Makedonya Kulesi: Dosseman, CC BY-SA 4.0 (
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0), kaynak:https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edirne_Roman_Walls_and_Macedonian_Tower_0210.jpg, kırpıldı ve WebP'ye çevrildi. - Hadrianopolis'te basılmış III. Gordianus dönemi bronz sikke: Bibliothèque nationale de France (Gallica), Public domain (
https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/), kaynak:https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Monnaie_-_Bronze,_Hadrianopolis,_Thrace,_Gordien_III_-_btv1b85867817_(2_of_2).jpg, kırpıldı ve WebP'ye çevrildi.
