Komşu Konak
Edirne Lalapaşa Dolmenleri: Arpalık, Kapaklıkaya, Menhirler

Edirne Lalapaşa Dolmenleri: Arpalık, Kapaklıkaya, Menhirler

6 Kasım 20268 dk okuma

Edirne Lalapaşa dolmenleri: Arpalık kazısı, ruh deliği, köy köy Kapaklıkayalar ve Kırıkköy menhirleri. 3.000 yıllık taş mezarları görmeden önce okuyun!

Lalapaşa dolmenleri, Edirne'nin kuzeyinde, Istranca (Yıldız) Dağları'nın güney eteklerinde köylere dağılmış, iri taş bloklardan kurulmuş tarih öncesi mezar anıtlarıdır. Edirne Valiliği bu yapıları Son Tunç Çağı ile İlk Demir Çağı arasına, kabaca MÖ 1400–800 yıllarına tarihler. Yörede Kapaklıkaya, Kapaklı Kaya ya da Perikızı Evi diye bilinen dolmenlerin en iyi incelenmiş örneği, ilçe merkezinin hemen yanındaki Arpalık Dolmeni'dir.

Kafe & Restoran

Kafe & Restoran

Kahve, tatlı ve keyifli bir mola için tıklayın

İlçenin genel rotasını ve Sinanköy Kalesi'ni Edirne Lalapaşa gezi rehberimizde anlattık; burada taşların kendisine, kazılardan çıkanlara ve köy köy dağılımlarına bakıyoruz.

Hızlı Bakış

KonuBilgi
KonumLalapaşa ilçesi ve köyleri, Edirne merkeze 24 km
Yerel adlarıKapaklıkaya, Kapaklı Kaya, Perikızı Evi, Tablataş
TarihSon Tunç–İlk Demir Çağı (Valiliğe göre MÖ 1400–800)
Belgelenen sayı1990–1998 yüzey araştırmasında Türkiye Trakyası'nda 118 dolmen
Kazılıp onarılan örnekArpalık Dolmeni, 1994–1995
Müzede görülen örnekHacılar Dolmeni, Edirne Müzesi bahçesi
Menhir alanıKırıkköy, 165 x 65 m, Çömlekakpınar'ın 2 km güneyi
KorumaVaysal köyü 1. derece arkeolojik sit (30.01.2012)
ZiyaretAçık arazi; çoğu tarla ve mera içinde

Edirne'nin Dolmen Kuşağı: Taşlar Neden Lalapaşa'da Toplanır?

Trakya dolmenleri dağ ile ovanın buluştuğu bir şeritte yoğunlaşır. Arkeolog Umut M. Doğan'a göre özellikle Lalapaşa deresi vadisinin doğu yamacında kümeler hâlinde dizilirler; şerit Süloğlu ve Kofçaz üzerinden Kırklareli'nin Demirköy ilçesine kadar uzanır. Bu arazinin ormanlarını ve granit tepelerini Edirne'nin doğası ve coğrafyası rehberimizde ele aldık.

Kuşak sınırda bitmez. Murat Akman'ın TÜBA-KED'deki çalışmasına göre Sakar, Istranca ve Doğu Rodop dağlarındaki megalitler Güneydoğu Avrupa'nın en yoğun grubudur; Bulgaristan'da 750'den fazla dolmen belgelenmiştir. Türkiye tarafında Şevket Aziz Kansu 1971'de bilinen dolmen sayısının 30'a yaklaştığını yazıyordu. Prof. Dr. Mehmet Özdoğan başkanlığındaki İstanbul Üniversitesi ekibi 1990–1998 arasında Istranca'yı ormanlık kesimleriyle tarayınca sayı 118 dolmene çıktı.

Konaklama

Konaklama

Edirne Kaleiçi'nde kahvaltı dahil konaklama için tıklayın

Dolmen Nedir? Bir Kapaklıkayanın Anatomisi

Edirne Müzesi bahçesindeki dolmen
Edirne Müzesi bahçesindeki dolmen

Dolmen, dikine dizilmiş iri taş blokların üstüne tek bir taşın kapak gibi oturtulmasıyla kurulan mezar yapısıdır. Akman'a göre Trakya dolmenleri büyüklük dışında birbirine çok benzer: bir yığma tepe ve üzerinde, güneyden kuzeye dizilen üç bölmeli bir mezar yapısı.

  • Dromos: Güneydeki açık giriş koridoru.
  • Ön oda: Dromostan geçilen ilk kapalı bölme.
  • Mezar odası: En büyük ve en yüksek bölme; bu yüzden dolmenin üstü basamaklı bir görünüm alır.

Bloklar 2–3 metreye varır ve harçsız olarak birbirine yaslanır; aradaki boşluklar küçük taşlarla kapatılır. Odaların girişini kapatan taşta, kenarları yuvarlatılmış dörtgen ya da oval bir açıklık bulunur. Akman buna "ruh deliği", Kansu menfez der; delik bir bedenin itilerek geçirilebileceği kadar geniştir.

Kırklareli Düzorman'daki Kapakkaya dolmeni
Kırklareli Düzorman'daki Kapakkaya dolmeni

Trakya dolmenleri tek odalı ve iki odalı olarak ikiye ayrılır; ikisinde de dromos vardır. Aynı tepede yan yana üç iki odalı dolmenin durduğu örnekler de bilinir. Trakya Üniversitesi'nde 2022'de hazırlanan Aylin Apaydın'ın yüksek lisans tezi, dolmenlerin çoğunlukla güneye baktığı sonucuna varır.

Davet

Davet & Organizasyon

Düğün, nişan ve özel davetler için tıklayın

Arpalık Dolmeni: Kazılıp Ayağa Kaldırılan Kapaklı Kaya

Lalapaşa'nın en iyi bilinen dolmeni, ilçe merkezine çok yakın Arpalık mevkiindedir. Akman'a göre anıt 1990'da belgelendiğinde tarla içinde çalılarla örtülüydü ve definecilerin kazıları yüzünden yalnızca ana odası ayaktaydı. Arazi 1994'te yapılaşmaya açılınca Edirne Müzesi adına, Prof. Dr. Mehmet Özdoğan başkanlığında kurtarma kazısı başladı; çalışma 1995'te Alman Arkeoloji Enstitüsü İstanbul şubesinin katkısıyla tamamlandı.

Kazının verdiği ölçüler:

  • Dolmen: Üç bölmesiyle 7,50 m uzunluk, 2,55 m dış genişlik, ovadan 3,10 m yükseklik.
  • Mezar odası: 2,20 x 1,90 m, yüksekliği 2,60 m.
  • Ön oda: 2,35 x 2 m, yüksekliği 2,30 m; mezar odasına 0,60 x 0,45 m'lik bir ruh deliğiyle bağlanır.
  • Yığma tepe: Doğu–batı yönünde 20–24 m, kuzey–güney yönünde 15 m; güneyde dolmen eksenine dik bir cephe duvarıyla sınırlanır.

Ön odadan çıkanlar

Yağmalanan ana odada yalnızca tunç bir fibula (iğneli süs eşyası) kalmıştı. Ön odanın kırılıp içeri düşen kapak taşı ise dolguyu definecilerden korudu. Burada üç ya da dört kişiye ait, üst üste konmuş iskelet kalıntıları çıktı. Çene kemiklerinin ruh deliğinin hemen yanında bulunması, ölülerin delikten ayak tarafından itilerek yerleştirildiğini düşündürdü; üst üste gömü de dolmenin aile mezarı gibi kullanıldığına işaret eder. Yanlarına pişmiş toprak kaplar ve ağırşaklar bırakılmıştı.

Kahvaltı

Kahvaltı

Bahçede zengin serpme kahvaltı için tıklayın

Kazı yapım tekniğini de gösterdi: önce kuzey ve güney blokları dikilmiş, yan bloklar bunlara yaslanmış, kapak taşları ise yığma tepe tamamlandıktan sonra tepe rampa gibi kullanılarak yukarı çekilmişti. Onarımda odaların içine demir taşıyıcılar kuruldu, cephe duvarı çamur harcıyla yeniden örüldü ve alan tel örgüyle çevrilip bilgi panosu kondu. Buluntular restore edilerek Edirne Müzesi'nde sergilenmeye başladı.

Köy Köy Lalapaşa Dolmenleri: Edirne Dolmenleri Nerede?

Edirne dolmenleri nerede sorusunun cevabı 1960'larda köy yollarında arandı. Emekli Millî Eğitim müdür yardımcısı Ruhi Esin dolmenleri 1960'ta Kansu'ya bildirdi; ikisi 10 Eylül 1963'te bölgeyi birlikte dolaştı ve Esin'in sonraki mektupları Belleten'de yayımlandı.

Büyünlü

Kansu'nun 1963 notuna göre köyün 300 m kuzeyinde, karaağaçlarla çevrili, yaklaşık 12 m çaplı bir tümseğin üzerinde dört dolmen bir arada durur. Çevredeki bağ ve tarlalarla birlikte Kansu burada altı dolmen saymıştı.

Hacıdanişment ve Vaysal

Esin'in 10 Ekim 1969 tarihli mektubuna göre Hacıdanişment yolunun ikinci kilometresinde, 200 m kadar doğuda, kapak taşları 30–40 cm kalınlığında iki hücreli bir dolmen bulunur. Vaysal deresine inerken yol kenarında daha büyük, iki hücreli bir dolmen daha vardır.

Kalkansöğüt ve Karagöl

Esin 11 Ekim 1970'te Kalkansöğüt'ün 5 km kadar batısındaki ormanda 6,30 m uzunluğunda bir dolmen ölçtü; menfezi 40 cm enindedir ve üstü sepet kulpu kemerlidir. Vaysal'ın 4 km güneydoğusundaki Karagöl mevkiinde ise küçük bir gölün çevresinde, bir kilometrelik alanda üç dolmen kaydetti.

Piroğlu Taşlığı ve Doğanköy

Akman'a göre Arpalık'ın hemen kuzeyindeki Piroğlu Taşlığı merasında, yaklaşık 4 km²'lik alanda bölgenin en görkemli dolmenini de içeren bir topluluk vardır. Doğanköy'deki tek odalı Kapaklıkaya, Prof. Dr. Engin Beksaç'a göre iyi korunmuş örneklerdendir; köyün güneybatısındaki Çöke Tepesi ise Beksaç'ın 2011'de tespit ettiği, dolmen ve kist mezarlarla çevrili bir kaya anıtıdır.

Istranca eteklerinde sonbaharda sararmış meşe korusu, yamaçta yosun tutmuş gri granit kayalar ve aralarından geçen toprak patika
Istranca eteklerinde sonbaharda sararmış meşe korusu, yamaçta yosun tutmuş gri granit kayalar ve aralarından geçen toprak patika

Kırıkköy Menhirleri ve Lalapaşa'nın Dikilitaşları

Toprağa kısa kenarından dikilmiş yassı, uzun taşlar olan Lalapaşa menhirleri ikinci bir anıt ailesidir. En etkileyici alanı, Esin'in 12 Kasım 1969'da Çömlekakpınar yolunda fark ettiği Kırıkköy'dür. Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri (TAY) kayıtlarına göre:

  • Alan Çömlekakpınar'ın 2 km güneyinde, ovaya burun gibi uzanan bir yükseltidedir.
  • Menhirlerin kapladığı alan 165 x 65 m'dir ve üç gruptan oluşur; üçüncü grup tarla açılırken tahrip edilmiştir.
  • Taşlar düzeltilmiş bir platform üzerindedir; çevrelerini uçlara doğru sivrilen oval bir hendek sarar ve hendeğin iki ucunda birer tümülüs bulunur.
  • Bazı taşlarda 0,5 cm derinliğinde küçük çanak oyuklar ve "V" biçimli bezemeler saptanmıştır.

Kaymakamlığa göre Kırıkköy'de 2 metreyi aşan 15 menhir ayaktadır. Esin, Hacıdanişment'e 1 km kala yol kenarında yaklaşık 3 m'lik bir dikilitaştan da söz eder; Kansu ise Vaysal'daki taşların bir taş çemberin (kromlek) izi olabileceğini not etmişti.

Kim Yaptı, Ne Zaman? Kazılardan Gelen Tarihler

Kansu, yüzey gözlemine dayanarak dolmenler için yaklaşık MÖ 2000'i önermişti. Kazılar tarihi daha geçe çekti.

Hacılar Dolmeni bozulduğu için 1983'te Edirne Müzesi bahçesine taşındı. Valiliğe göre çevresi iri taşlarla halka biçiminde sarılı bu iki odalı dolmende, 50–60 cm derinlikte iki büyük tören kabı bulundu; kaplardan biri Troya VIIb2 tabakasıyla karşılaştırılarak Son Tunç–İlk Demir Çağı geçişine tarihlendi. Müzeyi Edirne Müzesi rehberimizde anlattık.

Doğan'ın değerlendirmesine göre Arpalık Dolmeni MÖ 12. yüzyılda kurulmuş, MÖ 8. yüzyılın sonu ile 7. yüzyılda yeniden mezar olarak kullanılmıştır. Akman, az sayıdaki bazı parçaların kullanımın Helenistik Çağ'a kadar sürmüş olabileceğini düşündürdüğünü ekler.

Bu taşların kentin uzun tarihindeki yeri için Edirne tarihi rehberimize, sonraki dönemlerin yapıları için dönem dönem Edirne tarihi eserleri yazımıza bakabilirsiniz.

Koruma, Ziyaret Adabı ve Edirne'den Ulaşım

Dolmenlerin en büyük düşmanı hazine söylentisidir. Beksaç 2023'te dolmenlerde define bulunmadığını vurguladı ve yıllar önce sağlam gördüğü birçok dolmenin yok olduğunu söyledi. Akman'a göre menhirler yapı taşına uygun biçimleri yüzünden daha da hızlı kayboluyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı koruma kurulu kararlarına göre Vaysal köyü 30 Ocak 2012 tarihli, 205 sayılı kararla; Hamzabeyli B Dolmeni 14 Mayıs 2012 tarihli, 368 sayılı kararla 1. derece arkeolojik sit olarak tescillendi. Sit alanlarında izinsiz kazı ve define araması Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na göre suçtur.

Ziyaret için birkaç kural:

  • Taşlara tırmanmayın, ruh deliklerinden içeri girmeyin; çatlamış kapak taşları dengesiz olabilir.
  • Tarla ve bağlara girmeden önce köyde arazi sahibine danışın; ekili alanlara basmayın.
  • Kuru mevsimi seçin: Yağmurdan sonra toprak yollar çamurlaşır.
  • Yol sorun: Dolmenlerin çoğu tabelasızdır; muhtarlık en sağlıklı adrestir.
  • Sınır bölgesi: Askerî yasak bölge levhalarına mutlaka uyun.

Araziden önce Selimiye Camii'nin yanındaki Edirne Müzesi'nde Hacılar Dolmeni'ni görmek iyi bir hazırlıktır. Lalapaşa merkeze 24 km'dir; anıtlar köylere dağıldığı için özel araç gerekir. Komşu Konak, Kaleiçi'nde Mithat Paşa Mahallesi İzmir Caddesi'ndedir; Selimiye 12–15 dakikalık yürüyüş mesafesindedir. Özel otoparkımız yok, Kaleiçi'nin dış çeperinde park etmek kolaydır. Kahvaltımız 09:00–13:00 arasındadır; Kaleiçi'nde serpme kahvaltı sofrası arazi gününe iyi bir başlangıçtır. Dönüşte geceyi tarihi dokuda geçirmek isteyenler Edirne Kaleiçi'nde konak konaklaması seçeneklerine bakabilir. Rotanızın çıkış noktası için Edirne Kaleiçi'ndeki konumumuz (Google Haritalar) işinize yarar.

Sık Sorulan Sorular

Lalapaşa dolmenleri nerede?+

Edirne'ye 24 km uzaklıktaki Lalapaşa ilçesinde; ilçe merkezi ile Büyünlü, Hacıdanişment, Vaysal, Kalkansöğüt ve Doğanköy çevresine dağılmıştır.

Dolmen nedir, menhirden farkı ne?+

Dolmen, dikine taşların üzerine kapak taşı oturtulan bir mezar odasıdır; menhir ise tek başına dikilmiş uzun bir taştır.

Lalapaşa dolmenleri kaç yıllık?+

Valilik Trakya dolmenlerini MÖ 1400–800 arasına tarihler; kazılan Arpalık Dolmeni MÖ 12. yüzyılda kurulmuştur.

Dolmenlerdeki ruh deliği ne işe yarardı?+

Odaları bağlayan küçük açıklıktır. Arpalık kazısındaki bulgular, ölülerin bu delikten içeri itilerek yerleştirildiğini düşündürür.

Hacılar Dolmeni nerede görülür?+

1983'te Hacılar köyünden Edirne Müzesi bahçesine taşındı; tören kapları da müzede sergilenir.

Kırıkköy menhirleri nerede?+

Lalapaşa'ya bağlı Çömlekakpınar köyünün 2 km güneyinde, 165 x 65 m'lik bir alandadır.

Dolmenlerde define var mı?+

Hayır. Prof. Dr. Engin Beksaç bunu açıkça vurgular; sit alanında izinsiz kazı suçtur.

Lalapaşa dolmenlerini gezmek ücretli mi?+

Dolmenler açık arazidedir; düzenlenmiş bir giriş uygulaması bilinmiyor. Gitmeden önce yerel kaynaklardan teyit edin ve tarla sahibine danışın.

Görsel Kaynakları

  • Edirne Müzesi bahçesindeki dolmen: Dosseman, CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0), kaynak: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edirne_Museum_Portal_tomb_106.jpg, kırpıldı ve WebP'ye çevrildi.
  • Kırklareli Düzorman'daki Kapakkaya dolmeni: by rock, CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0), kaynak: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kapakkaya_d%C3%BCzorman_k%C4%B1rklareli_-_panoramio.jpg, kırpıldı ve WebP'ye çevrildi.

İlginizi çekebilir: Konaklama, Kahvaltı, Davet.

Bu yazı, Komşu Konak editör ekibinin yerel bilgisiyle gözden geçirilerek yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır; tarihi yapı fotoğrafları Wikimedia Commons'tan, yazı sonundaki Görsel Kaynakları bölümünde belirtilen lisanslarla alınmıştır; diğer görseller telif güvenliği için yapay zekâ ile üretilmiştir. İçerik bilgilendirme amaçlıdır; ziyaret öncesi gün/saat, fiyat ve güncel durumu teyit etmenizi öneririz. Bir düzeltme öneriniz veya sorunuz olursa info@komsukonak.com adresinden bize ulaşabilirsiniz.

WhatsAppRezervasyon