Edirne Ünlüleri: Fatih'ten İlhan Koman'a İz Bırakan İsimler

Edirne'de doğan ünlüler: Fatih Sultan Mehmed, Necâtî, Sehî Bey, Hibrî, Enîs Mevlevî ve İlhan Koman. Doğum yılları, eserleri ve şehirdeki izleri için okuyun.

Edirne'nin ünlüleri arasında en bilineni, 30 Mart 1432'de Edirne'de doğan Fatih Sultan Mehmed'dir; ama şehrin yetiştirdiği isimler padişahlarla sınırlı değil. Divan şiirinin ustalarından Necâtî Bey ve Revânî, ilk şairler tezkiresinin yazarı Sehî Bey, şehir tarihçisi Abdurrahman Hibrî, hattat Enîs Mevlevî ve "Türk Da Vinci'si" diye anılan heykeltıraş İlhan Koman, Edirne'nin beş yüz yılı aşkın kültür hafızasını oluşturur.

Kafe & Restoran

Kahve, tatlı ve keyifli bir mola için tıklayın

Bu isimlerin çoğu Edirne'de doğdu, kimi İstanbul'da, Kahire'de ya da Stockholm'de öldü. Ortak noktaları, Tunca kıyısındaki bu şehirde aldıkları terbiyeyi şiire, hat sanatına, musikiye, tarihe ve heykele taşımalarıdır.

Hızlı Bakış

Fatih Sultan Mehmed ve Edirne Sarayında Doğan Padişahlar

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki Halil İnalcık maddesine göre II. Mehmed, 27 Receb 835'te, yani 30 Mart 1432'de Edirne'de doğdu; II. Murad'ın dördüncü oğluydu. 1444'te henüz on iki yaşındayken Edirne'de ilk kez tahta oturdu, 1451'de babasının ölümünün ardından yine Edirne'de ikinci kez padişah oldu. İstanbul'un fethine hazırlık bu şehirde yapıldı. Edirne Sarayı'nın simgesi Cihannüma Kasrı da onun döneminde yükseldi; kasrın bugünkü ihya çalışmalarını Edirne Sarayı ihyası yazımızda anlattık.

Fatih'in daha az bilinen yüzü şairliğidir. "Avnî" mahlasıyla yazdığı şiirler, Arapça-Farsça tamlamalar yerine Türkçe söyleyişi tercih etmesiyle dikkat çeker. Şiirlerini içeren tek yazma, İstanbul'daki Millet Kütüphanesi'nde bulunan ve yetmiş gazel, bir muhammes ile bir kıtadan oluşan küçük bir divançedir. Edirne her yıl 30 Mart'ta Fatih Sultan Mehmed'i anma günü düzenler.

Konaklama

Edirne Kaleiçi'nde kahvaltı dahil konaklama için tıklayın

Edirne'de doğan tek padişah Fatih değildir. II. Mustafa da 2 Haziran 1664'te Edirne'de dünyaya geldi; kaynaklar doğumu için şehirde yedi gün yedi gece şenlik yapıldığını yazar. 1695'te Edirne Sarayı'nda tahta çıkan II. Mustafa'nın kılıç kuşanma töreni Eski Cami'de yapıldı.

Edirneli Divan Şairleri: Necâtî'den Kâmî'ye

Edirne, 15. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Osmanlı şiirine üstat yetiştiren bir şehirdir. Rıdvan Canım'ın "Başlangıçtan Günümüze Edirne Şâirleri" (1995) çalışması bu zenginliği tek kitapta toplar.

Necâtî Bey (ö. 1509)

Asıl adı İsa'dır. TDV'ye göre Fatih'in ilk saltanat yıllarında (1444–1446) Edirne'de doğduğu tahmin edilir. Gençliğinde Kastamonu'ya gitti; "döne döne" redifli gazeli Bursa'da şair Ahmed Paşa'nın beğenisini kazanınca adı duyuldu ve İstanbul'da divan kâtibi oldu. 17 Mart 1509'da İstanbul'da öldü. Latîfî onu gazelde yeni bir çığır açan, şiirde atasözü kullanmayı olgunluğa eriştiren şair olarak anar. Ali Nihad Tarlan'ın 1963'te yirmi nüshayı karşılaştırarak yayımladığı divanında 25 kaside ve 650 gazel bulunur. Behçet Necatigil'in soyadını bu şaire duyduğu sevgiden aldığı ileri sürülür.

Davet & Organizasyon

Düğün, nişan ve özel davetler için tıklayın

Revânî (ö. 1523/24)

Adı İlyas Şücâ'dır ve bütün tezkire yazarları onun Edirneli olduğunda birleşir. Âlî Mustafa Efendi'ye göre "Revânî" mahlasını seçmesinde, Tunca kıyısındaki bahçeler arasında oturması ve ırmağın akışının ona verdiği his etkili olmuştur. II. Bayezid döneminde saraya bağlı otuzu aşkın şair arasına girdi; adı padişahın ihsan kayıtlarında ilk kez 21 Ocak 1505'te geçer. Trabzon'da valilik yapan Şehzade Selim'in yanına gitti, onun 1512'de tahta çıkışından sonra Ayasofya ve Bursa kaplıcaları mütevelliliklerinde bulundu; İstanbul'da Bozdoğan Kemeri yakınında bir mescit yaptırdı ve onun hazîresine defnedildi.

Sehî Bey (ö. 1548)

Fatih döneminde Edirne'de doğdu ve Necâtî'nin yanında yetişti. Hocası öldüğünde mezarını mermerden yaptıran da odur. Ömrünün son otuz yılını Edirne'de geçirdi, Edirne Dârülhadisi mütevelliliğinde bulundu. 1538'de tamamladığı Heşt Bihişt, Anadolu sahasında yazılmış ilk şairler tezkiresi olarak bilinir ve bugün de edebiyat tarihinin temel kaynaklarındandır. 1548'de seksen yaşını aşmış olarak Edirne'de öldü.

Edirneli Nazmî (ö. 1559'dan sonra)

Asıl adı Mehmed'dir, Edirne'de doğdu ve Kanûnî'nin seferlerine yeniçeri olarak katıldı. Önemi iki eserinden gelir: 243 şairin şiirlerini ve bunlara yazılmış nazîreleri derleyen Mecmau'n-nezâir ile 45.000 beyti aşan ve M. Fuad Köprülü'ye göre en geniş Türkçe divan sayılan divanı. Yabancı kelimelerden arınmış "Türkî-i basît" şiirleri, dönemin konuşma Türkçesini yansıttığı için değerlidir.

Kahvaltı

Bahçede zengin serpme kahvaltı için tıklayın

Neşâtî (ö. 1674) ve Kâmî (1649–1724)

Neşâtî, sebk-i Hindî üslubunun önde gelen temsilcilerindendir. Edirneli Ahmed Dede, 1670'te Edirne Mevlevîhânesi şeyhi oldu, dört yıl bu görevde kaldı ve Murâdiye Camii hazîresine defnedildi. 144 beyitlik bir Edirne Şehrengizi yazdı; şiiri Nedîm'den Şeyh Galib'e, Yahya Kemal'den Ahmet Hamdi Tanpınar'a uzanan bir çizgiyi etkiledi. Çağdaşı ve yakın dostu Edirneli Güftî (ö. 1677), Teşrîfâtü'ş-şuarâ adlı tezkiresinde onu her sözünde nükte bulunan, iç dünyası anlam hazinesine benzeyen bir şair olarak anar. Murâdiye Mevlevîhânesi'nin bulunduğu camiyi Edirne Muradiye Camii yazımızda tanıttık.

Onun öğrencisi Kâmî ise 1649'da Edirne'de doğdu; Edirne Gülşenî Tekkesi şeyhlerinden İbrâhim Gülşenî'nin oğluydu ve "Edirneli Efendi" diye anıldı. Bağdat ve Mısır kadılıklarında bulundu, 22 Temmuz 1724'te İstanbul'da öldü. Yirmi bir nüshası tespit edilen divanında 592 manzume yer alır.

Şehrin Hafızası: Edirne Tarihçileri

Abdurrahman Hibrî (1604–1659)

Mayıs 1604'te Edirne'de doğdu; babası şehrin tanınmış müderrislerinden Habbazzâde Hasan Efendi'ydi. Edirne'de Emîr Kadı, Sarâciye, Taşlık, Eski Cami ve Üç Şerefeli medreselerinde ders verdi, 1658'de Edirne Dârülhadisi müderrisi oldu. 1636'da yazdığı Enîsü'l-müsâmirîn, yalnızca Edirne'nin tarihini değil, yapılarını, topografyasını ve yetiştirdiği şahsiyetleri de anlatan temel şehir tarihidir. Hibrî 1659'da öldü ve Edirne'nin Yıldırım semtindeki aile mezarlığına defnedildi. Revan ve Bağdat seferlerini anlatan eserlerinin bir nüshası bugün Edirne Selimiye Kütüphanesi'ndedir.

Ahmed Bâdî Efendi (1839–1908)

21 Eylül 1839'da Edirne'nin Kirişhane semtinde doğdu. Maliye memuru olarak Yanya'dan Trabzon'a, Bosna'dan Bursa'ya kadar pek çok vilayette görev yaptı ama hayatını Edirne'yi yazmaya adadı. Üç ciltlik Riyâz-ı Belde-i Edirne, şehrin yapılarını, hattatlarını, şairlerini ve âlimlerini kaydeden bir başvuru eseridir; Trakya Üniversitesi 2014'te bu eseri yayımladı. Celî yazıda usta bir hattattı; Edirne'deki bazı tarihi yapıların kitabeleri onun elinden çıktı. Tedavi için gittiği İstanbul'da, kaynakların çoğuna göre 1908'de öldü. Selimiye Kütüphanesi'nde bugün onun adını taşıyan bir yazma koleksiyonu bulunur.

Edirne'ye gönül veren bir hekim: Rifat Osman (1874–1933)

Rifat Osman 1874'te Üsküdar'da doğdu ama adı Edirne'yle birlikte anılır. 1903'te Edirne Hastahanesi'ne atanan bu röntgen uzmanı, şehrin evlerini, sarayını ve yapılarını sulu boya resimlerle, plan ve krokilerle belgeledi. "Edirne Rehnümâsı", "Edirne Sarayı" ve "Edirne Evleri" adlı eserleri bıraktı; Edirne Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nin kurucusudur. 10 Mayıs 1933'te Edirne'de öldü.

Hat ve Musikide Edirneliler

Edirne Mevlevîhânesi ile şehrin tekkeleri, yüzyıllar boyunca hattat ve bestekâr yetiştiren birer okuldu.

- Enîs Mevlevî (ö. 1746): Edirne'de doğdu, asıl adı Abdullah'tır. Edirne Mevlevîhânesi şeyhi Enîs Receb Dede'ye bağlandığı için bu adla tanındı. Kahire Mevlevîhânesi'ne şeyh oldu; sülüs ve nesihteki ustalığıyla farklı ülkelerden gelen öğrencilere hat öğreterek Osmanlı hat üslubunun yayılmasına katkı yaptı. 1742 tarihli bir mushafı İstanbul'daki Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ndedir. - Nakşî Mustafa Dede (ö. 1854): Edirne'de doğdu; şair, hattat, neyzen ve bestekârdı. Öğrenimini Edirne'de tamamladıktan sonra Konya'ya gidip Mevlevî çilesini doldurdu, 1825'te Mısır'a geçti ve 1838'de Kahire Mevlevîhânesi şeyhi oldu. 1844'te Gelibolu üzerinden kısa bir süre için Edirne'ye döndü. Bestelerinden günümüze ulaşan şedd-i araban Mevlevî âyini, âyin repertuvarının önemli eserleri arasında sayılır. - Kemalzâde Ali Efendi (ö. 1889): Edirne'nin Sıkçamurat mahallesinde doğdu ve hayatını burada geçirdi. Mevlidhan, bestekâr ve musiki hocasıydı; Yûnus Emre güfteli iki durak ve on beş ilâhi besteledi. Noktacı Kasım Efendi Tekkesi'nin hazîresinde yatıyor. !Eski bir ahşap masa üzerinde altın yaldızla bezeli hat levhası taslakları, mürekkep hokkası, kamış kalemler ve bir ney, sıcak tonlu yan ışık

Cumhuriyet Döneminde Edirneli Sanatçılar

İlhan Koman (1921–1986)

17 Haziran 1921'de Edirne'de doğdu, çocukluğu Kaleiçi'nde geçti. Edirne Lisesi'nden sonra 1941'de İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nin resim bölümüne girdi, bir yıl sonra heykele geçti ve Rudolf Belling'in öğrencisi olarak 1945'te mezun oldu. Anıtkabir'in büyük rölyeflerinden doğu kanadını yaptı. 1959'da İsveç'e yerleşti; yel değirmenleri ve geometrik türevler üzerine buluşlarının tescilleri, bilimi ve sanatı birleştiren çalışmaları ona "Türk Da Vinci'si" lakabını kazandırdı. Türkiye'deki en bilinen eseri, 112 metal levhadan oluşan Akdeniz heykelidir. Son yirmi yılını 1905 yapımı Hulda adlı teknesinde ev-atölye olarak geçirdi ve 30 Aralık 1986'da Stockholm'de öldü.

Koman'ın izini Edirne'de iki yerde sürebilirsiniz. Ailesinin yaşadığı ve babası Dr. Fuat Koman'ın muayenehane olarak kullandığı 1908 yapımı ev, Kaleiçi'nde Maarif ile Türkocağı caddelerinin köşesinde durur; bugün Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nun hizmet binasıdır. Evin mimarisini Edirne Kaleiçi tarihi evleri yazımızda anlattık. Karaağaç'taki eski tren garı binasında ise Trakya Üniversitesi'nin İlhan Koman Heykel ve Resim Müzesi yer alır; 2019 başı itibarıyla 376 sanatçının 685 eserini barındırır. Karaağaç'ı bir yarım günlük rota olarak planlamak için Edirne Karaağaç gezi rehberimize göz atabilirsiniz; müze ziyaret saatlerini gitmeden önce teyit edin.

Cevat Fehmi Başkut (1905–1971)

1905'te Edirne'de doğdu. 1928'de başladığı gazetecilikte Cumhuriyet gazetesinde yazı işleri müdürlüğüne yükseldi, 1952–1959 arasında Türkiye Gazeteciler Cemiyeti başkanlığı yaptı. İlk oyunu "Büyük Şehir" 1942–43 sezonunda İstanbul Şehir Tiyatroları'nda sahnelenip ilgi görünce kendini tiyatroya verdi ve 23 oyun bıraktı. Oyunlarında Cumhuriyet sonrası toplumsal değişimi mizahla işledi, her kesimden insanı sahneye taşıdı. "Küçük Şehir" 1948'de İnönü Tiyatro Armağanı'nı kazandı; "Paydos" yurt dışında profesyonel sahnede oynanan ilk Türk oyunu oldu ve Rumca uyarlamasıyla Atina'da 65 kez sahnelendi. 1964 tarihli "Buzlar Çözülmeden" iki kez sinemaya uyarlandı ve hâlâ sahneleniyor.

Edirneli Ünlülerin İzinde Bir Şehir Yürüyüşü

Bu isimlerin izini sürmek, Edirne'yi farklı bir gözle gezmek demektir. Anıtların çoğu birbirine yürüme mesafesinde olduğu için rota yarım günde rahatça tamamlanır; Karaağaç'taki müzeyi eklerseniz bir tam gün ayırmak daha doğru olur. Kaleiçi'nde İlhan Koman'ın çocukluk evinin cephesine bakarak başlayabilir, Eski Cami ve Üç Şerefeli Cami çevresinde Hibrî'nin ders verdiği medreselerin semtini dolaşabilir, Bâdî Efendi koleksiyonunu barındıran Selimiye Kütüphanesi'nin bulunduğu külliyeye uğrayabilirsiniz. Muradiye Camii'nin hazîresi Neşâtî'yi, Tunca kıyısı ise mahlasını ırmaktan alan Revânî'yi hatırlatır. Şehrin halk kültürüne merak duyanlar için Edirne gelenek ve görenekleri yazımız iyi bir tamamlayıcıdır.

Yürüyüşün başlangıç noktasını Edirne Kaleiçi'ndeki konumumuz (Google Haritalar) olarak seçebilirsiniz; Selimiye Camii buradan 12–15 dakikalık yürüyüş mesafesindedir. Rotayı iki güne yaymak isteyenler Kaleiçi'nin tarihi sokaklarında konaklama seçeneklerine, mola için Kaleiçi'nde avlulu bir kafe önerimize bakabilir.

Sık Sorulan Sorular

İlginizi çekebilir: Konaklama, Kahvaltı, Davet.