Edirne Eski Camii'nin 1403–1414 yapım öyküsünü, dokuz kubbesini, Kâbe taşı rivayetini ve Bedesten'i keşfedin; Kaleiçi'nden yürüyerek gitmeden önce okuyun.
Edirne Eski Camii, 1403'te Emir Süleyman Çelebi'nin başlattığı ve 1413–1414'te Çelebi Mehmed'in tamamlattığı, dört paye üzerinde dokuz kubbeyle örtülü kare planlı bir Osmanlı ulucamisidir. Yanındaki Bedesten'le birlikte şehrin çarşı merkezini kuran yapı, Selimiye'den yaklaşık 160 yıl daha eskidir.
Kafe & Restoran
Kahve, tatlı ve keyifli bir mola için tıklayın
Kaynaklarda Câmi-i Atîk, halk arasında Ulucami diye de anılan bu cami, Edirne'nin başkent olduğu ilk yüzyılda kurulan dinî ve ticari merkezin bugün ayakta kalan çekirdeğidir.
Hızlı Bakış
| Konu | Bilgi |
|---|---|
| Diğer adları | Câmi-i Atîk, Ulucami |
| Başlatan | Emir Süleyman Çelebi, 805 (1402–1403) |
| Tamamlatan | Çelebi Mehmed, 816 (1413); yaygın tarih 1414 |
| Mimar | Konyalı Hacı Alâeddin; kalfa Ömer bin İbrahim |
| Plan | Kare, kesme taş, 4 paye, 9 kubbe |
| Minareler | 2 adet: tek şerefeli (1965'te yeniden yapıldı) ve iki şerefeli |
| Bağlı yapılar | Bedesten (1417–1418), sebil, eski muvakkithane |
| Konum | Edirne merkez, Bedesten'in yanında; Selimiye'ye yürüme mesafesinde |
| Kaleiçi'nden | Yürüyerek 8–10 dakika |
Fetret Yıllarında Başlayan Bir Cami (1402–1414)
Eski Cami'nin yapım hikâyesi Osmanlı tarihinin Fetret Devri olarak bilinen, 1402–1413 arasındaki belirsizlik yıllarına denk gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre inşaatı 805 (1402–1403) yılında Rumeli'de hüküm süren Emir Süleyman Çelebi başlatmış, cami 816 (1413) yılında kardeşi Çelebi Mehmed tarafından tamamlatılmıştır. Bu nedenle yapının tarihi kaynaklarda bazen 1403–1414, bazen 1402–1413 olarak geçer.
Cami bir avlusuz ulucami olarak tasarlandı; üç yönden kapıyla girilir. Yapının arkasındaki kim olduğu sorusunu kitabeler yanıtlar:
Konaklama
Edirne Kaleiçi'nde kahvaltı dahil konaklama için tıklayın
- Batı kapısı kitabesi: Mimarın Konyalı Hacı Alâeddin, kalfanın Ömer bin İbrahim olduğunu kaydeder.
- Kuzey taçkapı kitabesi: Mihrap eksenindeki mukarnaslı taçkapının üzerinde, Çelebi Mehmed'in adının geçtiği Arapça bir kitabe bulunur.
Cami tek başına değil, küçük bir külliyenin merkezi olarak düşünülmüştü. TDV, yapının bedesten, medrese, muvakkithane ve sebille birlikte bir grup oluşturduğunu yazar. Bu yapıların bir kısmı zamanla kaybolmuştur. Edirne'nin erken Osmanlı camilerini bir arada görmek için Edirne tarihi camileri yazımız iyi bir çerçeve sunar.
Dokuz Kubbe, Dört Paye: Ulucami Planının Edirne Yorumu
Eski Cami, Osmanlı'nın erken dönemindeki çok birimli ulucami grubunun en düzenli örneklerindendir. Kare bir plan dört kare kesitli payeyle dokuz eşit birime ayrılır ve her birim bir kubbeyle örtülür. Duvarlar kesme taştandır.
Planın sade görüntüsünün altında ince bir hiyerarşi saklıdır:
Davet & Organizasyon
Düğün, nişan ve özel davetler için tıklayın
- Mihrap eksenindeki üç kubbe, sekizgen kasnaklara oturur. Kubbeye geçişte prizmatik üçgenler, mukarnaslı tromplar ve sivri kemerli tromplar gibi farklı çözümler kullanılmıştır.
- Yan sıralardaki altı kubbe pandantiflerle örtüye bağlanır.
- Orta sıradaki kubbeler yan sıralara göre daha yüksektir; bu, Bursa'daki ulucami geleneğinin Edirne'deki yansımasıdır.
- Girişteki kubbe sekiz dilimlidir ve tepesinde aydınlık feneri bulunur; içeri girildiğinde ilk ışık buradan düşer.
Kuzeydeki son cemaat yeri beş birimlidir: ortada bir kubbe, yanlarda aynalı tonozlar vardır ve bu bölümde taş ile tuğla birlikte kullanılmıştır. Kubbe ölçüleri, paye kalınlıkları ve Bursa Ulu Camii'yle ayrıntılı karşılaştırma için Üç Şerefeli ve Eski Cami rehberi yazımıza bakabilirsiniz.
Yangınlar, Depremler ve Onarımlar
Eski Cami'nin altı yüzyıllık ömrü, Edirne'nin yaşadığı afetlerin bir takvimi gibidir. TDV'de yer alan bilgilere göre başlıca dönüm noktaları şunlardır:
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1611 | Caminin içindeki mahfil yapıldı |
| 1748–1749 | Büyük Edirne yangını camiye zarar verdi |
| 31 Temmuz 1752 | Edirne depremi yapıyı yeniden etkiledi |
| 1753 | I. Mahmud döneminde onarıldı; olayı Türkçe manzum bir kitabe anlatır |
| 1865 | Sultan Abdülaziz döneminde onarım; kitabesi bugün Edirne Müzesi'nde |
| 1953 | Depremde özgün tek şerefeli minare zarar gördü |
| 1965 | Bu minare yeniden yapıldı |
1865 onarım kitabesi bugün camide değil, müzede görülebilir. Şehrin kitabe, mezar taşı ve arkeoloji koleksiyonunu merak ediyorsanız Edirne Müzesi yazımıza bakabilirsiniz.
Kahvaltı
Bahçede zengin serpme kahvaltı için tıklayın
İki Minare, İki Dönem
Eski Cami'nin iki minaresi aynı anda yapılmadı ve birbirine hiç benzemez.
Tek şerefeli minare
Özgün minare, son cemaat yerinin sağ köşesinde yükselir. TDV'ye göre bu minarenin merdivenine, son cemaat yerindeki "çömlekçiler kapısı" diye anılan aralıktan girilir. 1953 depreminde zarar gören minare 1965'te yeniden yapılmıştır; bugün gördüğünüz gövde bu yenilemenin ürünüdür.
İki şerefeli minare
Kuzeybatıda, camiden bağımsız olarak duran iki şerefeli minarenin II. Murad döneminde eklendiği tahmin edilir. Kaidesinde bir çeşme vardır; gövdesinde silindirik, mukarnaslı ve konik külahlı çıkıntılar dikkat çeker. Bu minare, birkaç yüz metre ötede II. Murad'ın yaptırdığı Üç Şerefeli Cami'nin (1438–1447) çok şerefeli minare denemeleriyle aynı döneme işaret eder.
Hat Yazıları, Kâbe Taşı ve Abdest Sundurması
Eski Cami'nin iç mekânını tanınır kılan şey, payelere ve duvarlara yazılmış dev boyutlu hat yazılarıdır. Bu yazılar tek seferde değil, 18. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan farklı dönemlerde, farklı hattatlar tarafından yazılmıştır. Yazıların tek tek anlamları ve hattat adları ayrıntılı bir konu olduğu için daha önce yayımladığımız rehberde ele alındı.
Kâbe taşı rivayeti
Mihrabın sağında, Kâbe'den getirildiği rivayet edilen bir taş parçası bulunur. TDV, bu taşın mübarek gecelerde ziyaret edildiğini kaydeder. Taşın getirilişine dair kesin bir belge değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir anlatı söz konusudur.
Kâbe kapı örtüsü
AA'nın haberine göre mihrabın solunda, 1988'de Kâbe'nin kapısında kullanılmış saf ipekten bir kapı örtüsü sergilenir. Örtü, Edirne'ye son yıllarda kazandırılmış ve camiyi ziyaret edenlerin ilgisini çeken bir parça hâline gelmiştir.
Abdest sundurması
Caminin kuzeydoğusunda, ahşap bir sundurmanın altında abdest muslukları sıralanır. TDV'ye göre burada eskiden kış aylarında sıcak su verecek bir tesisat da bulunuyordu; bu küçük ayrıntı caminin gündelik hayattaki yerini gösterir.
Bedesten, Sebil ve Kaybolan Medrese
Bedesten
Caminin hemen yanındaki Bedesten, Kültür Portalı'na göre 1417–1418'de Çelebi Mehmed tarafından Eski Cami'ye gelir sağlamak amacıyla yaptırıldı. TDV, yapımına Musa Çelebi döneminde başlandığına dair bir rivayeti de aktarır. Bedesten'in başlıca özellikleri:
- İki renkli kesme taştan, 40,54 × 74,94 metre ölçülerinde dikdörtgen bir yapıdır.
- Altı paye ile 14 bölüme ayrılır; her bölüm kurşun kaplı bir kubbeyle örtülüdür ve her kubbenin altında bir pencere vardır.
- Dört kapısı bulunur; içeride uzun kenarlarda 14'er, kısa kenarlarda 4'er olmak üzere 36 hücre sıralanır.
- Dış cephelere de dükkânlar açılmıştır; sayıları kaynaklara göre elliyi aşar.
Plan ve kubbe düzeni Bursa Bedesteni'ne benzer. Evliya Çelebi, Bedesten'de değerli malların saklandığını ve geceleri 60 bekçinin nöbet tuttuğunu yazar; ayrıca Edirne'de bir Eski bir de Yeni Bedesten bulunduğunu belirtir. Bugün yapı, dükkânlarıyla çarşı olarak kullanılmaktadır.
Sebil ve muvakkithane
Caminin kuzeydoğusundaki sebilin üzerinde, hattat Nakkaşzâde Mehmed'in 1195 (1781) tarihli celî sülüs kitabesi bulunur. TDV'nin 2012 tarihli maddesine göre sebil kitap satış yeri olarak kullanılıyordu. Namaz vakitlerinin hesaplandığı muvakkithane ise yol açma çalışmaları sırasında ortadan kalkmıştır.
Medrese
Kaynaklarda Medrese-i Atîka adıyla anılan caminin medresesi günümüze ulaşmamıştır. Böylece külliyenin dört parçasından yalnızca cami, Bedesten ve sebil bugün görülebilir.
Ziyaret ve Konum
Eski Cami, şehir merkezinde Selimiye ile Üç Şerefeli Cami arasında kalan kısa bir yürüyüş üçgeninin köşesidir. Üç camiyi aynı sabah görmek isterseniz önce Eski Cami ve Bedesten'le başlayın, ardından Üç Şerefeli'ye geçip Selimiye'ye çıkın; Edirne Selimiye Camii'nin tarihi ve mimarisi yazımız bu rotanın son durağına hazırlık için yararlıdır. Şehrin öteki dönemlerine ait yapılar için Edirne tarihi eserleri rehberi yazımıza da göz atabilirsiniz.
- Namaz vakitleri: Ziyareti vakit aralarına yerleştirin; cuma öğle saatlerinde iç mekân kalabalıklaşır.
- Kıyafet: Diz ve omuzları örten kıyafet, kadınlar için başörtüsü uygundur.
- Bedesten saatleri: Dükkânların açılış ve kapanış saatlerini gitmeden önce teyit edin.
Kaleiçi'nden Eski Cami'ye yürüyüş 8–10 dakika sürer. Yola çıkmadan önce Edirne Kaleiçi'ndeki konumumuz (Google Haritalar) üzerinden rotanızı görebilirsiniz; Kaleiçi'nde özel otopark yoktur, semtin dış çeperinde park etmek kolaydır. Gezinin ardından Edirne'de taş avlulu bir kafe molası verebilir, camilere yürüme mesafesinde kalmak için Edirne Kaleiçi'nde konaklama seçeneklerimize bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Edirne Eski Camii ne zaman yapıldı?+
İnşaatı 1402–1403'te Emir Süleyman Çelebi başlattı, cami 1413'te Çelebi Mehmed tarafından tamamlatıldı. Yaygın olarak 1403–1414 tarihleri verilir.
Eski Camii'nin mimarı kim?+
Batı kapısındaki kitabeye göre mimarı Konyalı Hacı Alâeddin, kalfası Ömer bin İbrahim'dir.
Eski Camii'de kaç kubbe var?+
Dört payeye oturan dokuz kubbe vardır. Orta sıradaki kubbeler yan sıralardakinden daha yüksektir.
Eski Camii'ye neden Ulucami de deniyor?+
Çok birimli, avlusuz ve şehrin ana camisi olarak tasarlanan yapı, Anadolu'daki ulucami geleneğinin bir örneği olduğu için halk arasında Ulucami diye de anılır. Kaynaklardaki bir diğer adı Câmi-i Atîk'tir.
Eski Camii'deki Kâbe taşı gerçek mi?+
Mihrabın sağındaki taşın Kâbe'den getirildiği bir rivayettir; kesin bir belgesi bilinmez. Taş mübarek gecelerde ziyaret edilir.
Eski Camii'nin minareleri ne zaman yapıldı?+
Tek şerefeli özgün minare 1953 depreminde zarar gördü ve 1965'te yeniden yapıldı. İki şerefeli bağımsız minarenin II. Murad döneminde eklendiği tahmin edilir.
Edirne Bedesteni ne zaman yapıldı?+
Bedesten 1417–1418'de Çelebi Mehmed tarafından Eski Cami'ye gelir sağlamak için yaptırıldı. 14 kubbeli yapı bugün çarşı olarak kullanılır.
Kaleiçi'nden Eski Camii'ye kaç dakikada yürünür?+
Kaleiçi'nden Eski Cami'ye yürüyüş 8–10 dakika sürer. Buradan Selimiye'ye geçmek de kısa bir yürüyüştür.
Görsel Kaynakları
- Edirne Eski Camii, dış görünüm: Yahia, CC BY-SA 4.0 (
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0), kaynak:https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eski_ulu_Camii_(outside)_Edirne_T%C3%BCrkiye_01.jpg, kırpıldı ve WebP'ye çevrildi. - Eski Camii iç mekânı, hat yazılı payeler ve kubbeler: Dosseman, CC BY-SA 4.0 (
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0), kaynak:https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eski_Mosque_Edirne_2856.jpg, kırpıldı ve WebP'ye çevrildi.
